Data 1 sierpnia 1944 wzbudza emocje ze względu na żywą pamięć i uroczyste obchody rocznicy Powstania Warszawskiego – w cieniu świadomości społecznej pozostaje natomiast wydarzenie poprzedzające największy zbrojny zryw czasu wojny. Kilka dni wcześniej odbyła się część akcji ,,Burza”, znana jako Powstanie Szczawnickie – jedyne zorganizowane wystąpienie przeciwko III Rzeszy w Generalnym Gubernatorstwie.
28 lipca 1944 w Szczawnicy kursanci Szkoły Policji Bezpieczeństwa zwrócili się przeciwko władzy niemieckiej. Wynosząca niemal 50 osób grupa uderzyła i w ciągu kilku godzin rozbroiła żandarmerię.
Nastroje antyniemieckie, podbudowane poczuciem ich nieuchronnej klęski, zostały połączone z rosnącym zaufaniem w uznanie polskiego rządu na arenie międzynarodowej. Działania przeciwko okupantowi wzmocniły się od stycznia 1944 roku i doprowadziły do zaistnienia wspomnianej akcji „Burza”. Opierała się ona na nadziei na wyparcie Niemców i odzyskanie niepodległości. Powstanie Szczawnickie było jedynym działaniem przeprowadzonym na tym terenie w ramach tej akcji.
Był to jedyny taki przykład zbrojnego sprzeciwu na południu Polski, w Pieninach – miejscowościach Szczawnica i Krościenko, a także w drodze na Lubań. Miało na celu osłabić siły okupanta. Symboliczne podwaliny przed Powstaniem Warszawskim pokazały gotowość i zaangażowanie narodu poza centralizacją sił w stolicy. Chociaż wiązało się to z późniejszymi represjami, Powstanie Szczawnickie to wyjątkowy na skalę Polski przejaw walki i mobilizacji zorganizowanej grupy partyzanckiej w drodze do zakończenia wojny.
Fot. 1: Zakład Zdrojowo-Kąpielowy im. Adama hr. Stadnickiego w Szczawnicy; źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe
Fot. 2: Widok ogólny. Widoczny na centralnym planie kościół z wieżą; źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe